რა არის ადამიანის თავისუფლება და უსაფრთხოება?
თავისუფლებისა და უსაფრთხოების უფლება ნიშნავს ფიზიკურ თავისუფლებას და უფლებას არ მოხდეს დაკავება უკანონოდ და თვითნებურად. თუ პირი დაკავებულია, უნდა არსებობდეს საფუძველი (დაკავების მიზეზები) და კანონით დადგენილი პროცედურა. ადამიანის თავისუფლებისა და უსაფრთხოების უფლება არ უნდა აგვერიოს გადაადგილების თავისუფლებასთან - ეს უკანასკნელი ცალკე უფლებაა.
თავისუფლების აღკვეთა სულაც არ ნიშნავს დაპატიმრებას ან ციხის საკანში მოთავსებას. მას ასევე შეიძლება ჰქონდეს სხვა ფორმები, როგორიცაა იძულებითი მოთავსება ფსიქიატრიულ დაწესებულებაში, სასაზღვრო ტრანზიტულ ზონებში მოთავსება, პოლიციის მანქანაში მოთავსება ან თუნდაც შინაპატიმრობა.
შეიძლება თუ არა თავისუფლების კანონიერი აღკვეთა?
მართლაც არის გარემოებები, როდესაც ადამიანს შეიძლება კანონიერად ჩამოერთვას თავისუფლება. ეს გულისხმობს პირის დაკავებას საფუძვლიანი მიზეზით და კანონით დადგენილი მკაფიო პროცედურების დაცვით.
დაკავება ზოგადად შეიძლება ეფუძნებოდეს შემდეგ საფუძვლებს:
- კომპეტენტური სასამართლოს მიერ ნასამართლობის შესახებ გადაწყვეტილება
- როდესაც პირმა არ შეასრულა სასამართლოს გადაწყვეტილება ან უზრუნველყოს პირის მიერ კანონის დაცვა
- როდესაც ადამიანი ბრალდებულია დანაშაულის ჩადენაში და ეს აუცილებელია სხვა დანაშაულის ჩადენის ან გაქცევის თავიდან ასაცილებლად
- სამედიცინო და/ან სოციალური მიზეზები: მაგ., პირის იძულებითი მოთავსება ფსიქიკური ჯანმრთელობის დაწესებულებებში, ან თუ საჭიროა ინფექციური დაავადებების გავრცელების პრევენცია
- ქვეყანაში არასანქცირებული შესვლის, დეპორტაციის ან ექსტრადიციის შემთხვევაში
ვინ იცავს ამ უფლებას?
სახელმწიფო არის ადამიანის უფლებების დაცვის მთავარი გარანტი. მისი ვალდებულებები ორგვარია: ნეგატიური (ვალდებულებები „თავად არ დაარღვიოს“) და პოზიტიური (ვალდებულებები „იმოქმედოს“).
ნეგატიური ვალდებულება სახელმწიფოსგან მოითხოვს, თავი შეიკავოს თავისუფლებისა და უსაფრთხოების უფლების დარღვევისგან ანუ არ დააკავოს პირები უკანონოდ. პოზიტიური ვალდებულება მოიცავს სახელმწიფოს ვალდებულებას, უზრუნველყოს უკანონო პატიმრობისგან დაცვა მის იურისდიქციაში მყოფი ყველა პირისთვის, რაც უზრუნველყოფს თავისუფლების აღკვეთას მხოლოდ კანონის შესაბამისად და არათვითნებურად.
უფლების საერთაშორისო აღიარება
ადამიანის უფლებათა საყოველთაო დეკლარაცია, ადამიანის უფლებათა მნიშვნელოვანი დოკუმენტი, რომელიც მიღებულ იქნა მეორე მსოფლიო ომის დასრულების შემდეგ, შეიცავს ორ მუხლს, სადაც აღნიშნულია ეს უფლება.
მე-3 მუხლში ნათქვამია: „ყველას აქვს სიცოცხლის, თავისუფლებისა და პირადი უსაფრთხოების უფლება“, ხოლო მე-9 მუხლი დასძენს, რომ „არავინ არ შეიძლება დაექვემდებაროს თვითნებურად დაკავებას, დაპატიმრებას ან გადასახლებას“.
თავისუფლებისა და უსაფრთხოების უფლება საყოველთაოდ არის აღიარებული - ის გვხვდება ადამიანის უფლებათა ყველა ზოგად საერთაშორისო და რეგიონულ კონვენციაში.
თავისუფლების აღკვეთის ერთ-ერთი ფორმა, რომელიც მოიცავს გაუჩინარებულის მდგომარეობას ან ადგილსამყოფელს, 2010 წლიდან რეგულირდება ცალკე დოკუმენტით- იძულებით გაუჩინარებისაგან ყველა პირის დაცვის შესახებ კონვენციით.