გამოხატვის თავისუფლება

რა არის გამოხატვის თავისუფლება?

გამოხატვის თავისუფლება დემოკრატიის ფუნდამენტური კომპონენტია. ის თითოეულ ადამიანს აძლევს თავისუფლებას, ჰქონდეს განსხვავებული მოსაზრებები და შესაბამისად გამოხატოს ისინი, მოიპოვოს და გააზიაროს ინფორმაცია და იდეები საჯარო ხელისუფლების ჩარევის გარეშე. ეს ფუნდამენტური უფლება იძლევა სხვადასხვა პერსპექტივებისა და რწმენის გავრცელების შესაძლებლობას, ასევე საფუძველს უყრის თავისუფალ დებატებსა და დისკუსიებს საზოგადოებაში.

უფრო მეტიც, გამოხატვის თავისუფლება არის მედიისა და ფართო საზოგადოებისთვის საკვანძო ინსტრუმენტი, რათა სახელმწიფოს, მის ინსტიტუტებს და პოლიტიკოსებს პასუხისმგებლობა დაეკისროთ თავიანთ ქმედებებზე, განსაკუთრებით ხელისუფლების შიგნით კორუფციის ან ინტერესთა კონფლიქტის საკითხებთან დაკავშირებით. ამიტომ, მიუხედავად იმისა, რომ ეს უფლება უაღრესად მნიშვნელოვანია ყველა ადამიანისთვის, მას განსაკუთრებული მნიშვნელობა აქვს ჟურნალისტებისთვის და მედიაში მომუშავე ნებისმიერი ადამიანისთვის, რადგან მათი საქმეა იყვნენ ჯანსაღი დემოკრატიული საზოგადოების „დარაჯი“. ეს ნიშნავს, რომ მედიას უნდა ჰქონდეს საშუალება თავისუფლად გამოაქვეყნონ, გააშუქონ ან გააკრიტიკონ სახელმწიფო და მისი ინსტიტუტები.

გამოხატვის რა ფორმები და ტიპებია დაცული?

აღნიშნული უფლება მოიცავს გამოხატვის სხვადასხვა ფორმებს: ვიზუალურს (სურათები, ფოტოსურათები, სურათები და ვიდეო), აუდიოს (მუსიკა, გამოხატული სიტყვები და ა.შ.) და ქმედებას (პერფორმანსი ან ქცევა). ამრიგად, ეს თავისუფლება მოიცავს როგორც ვერბალურ, ასევე არავერბალურ კომუნიკაციას. გამოხატვის თავისუფლებით დაცულია სხვადასხვა ხასიათის გამონათქვამები: პოლიტიკური, მხატვრული, კომერციული თუ სხვა.

გამოხატვის თავისუფლება იცავს იდეებს ან მოსაზრებებს, რომლებიც შეიძლება იყოს საკამათო, შემაშფოთებელი ან თუნდაც შოკისმომგვრელი – რადგან პლურალიზმი და ტოლერანტობა დემოკრატიული საზოგადოების ძირითადი ღირებულებებია.

[შენიშვნა] გამოხატვის ყველა ტიპი არ არის დაცული. მაგალითად, სიძულვილის ენა ან ძალადობის წაქეზება არ ექცევა გამოხატვის თავისუფლების ფარგლებში. 

როგორ შეიძლება შეზღუდოს გამოხატვის თავისუფლება?

გამოხატვის თავისუფლება არ არის აბსოლუტური, შესაბამისად იგი შეიძლება დაექვემდებაროს შეზღუდვებს. ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენცია ითვალისწინებს სამ კრიტერიუმს, რომლებიც უნდა დაკმაყოფილდეს იმისთვის, რომ შეზღუდვა კანონიერი იყოს:

1. შეზღუდვა გათვალისწინებულია კანონით: ეროვნული კანონმდებლობა იძლევა ასეთი შეზღუდვის შესაძლებლობას

2. შეზღუდვა აუცილებელია დემოკრატიულ საზოგადოებაში:

• ეროვნული უსაფრთხოების, ტერიტორიული მთლიანობის ან საზოგადოებრივი უსაფრთხოების ინტერესებიდან გამომდინარე
• არეულობის ან დანაშაულის პრევენციისთვის
• ჯანმრთელობისა თუ მორალის დასაცავად
• სხვათა რეპუტაციის ან უფლებების დასაცავად
• კონფიდენციალურად მიღებული ინფორმაციის გამჟღავნების თავიდან ასაცილებლად
• სასამართლო ხელისუფლების ავტორიტეტისა და მიუკერძოებლობის შესანარჩუნებლად

3. შეზღუდვა პროპორციულია (არაუმეტეს, ვიდრე საჭიროა დასახული მიზნის მისაღწევად)

ეს კრიტერიუმები ასევე საყოველთაოდ იქნა მიღებული და აღიარებული ადამიანის უფლებათა დაცვის საერთაშორისო ინსტიტუტების მიერ და მრავალი ქვეყნის ეროვნული კანონმდებლობა  იზიარებს მას. 

[შენიშვნა] უნდა განვასხვაოთ აზრის ფლობის უფლება აზრის გამოთქმის უფლებისგან. პირველი არ იძლევა გამონაკლისს ან შეზღუდვას - არავის არ შეიძლება აეკრძალოს აზრის ქონა, თუნდაც ეს იყოს არაპოპულარული. შესაძლებელია მხოლოდ ამ აზრის გამოხატვის შეზღუდვა. 

ვინ იცავს ამ უფლებას?

სახელმწიფო არის ადამიანის უფლებების დაცვის მთავარი გარანტი. მისი ვალდებულებები ორგვარია: ნეგატიური (ვალდებულებები „თავად არ დაარღვიოს“) და პოზიტიური (ვალდებულებები „იმოქმედოს“).

ნეგატიური ვალდებულება გულისხმობს რომ სახელმწიფომ თავი შეიკავოს გამოხატვის თავისუფლებაში თვითნებური ჩარევისგან, რითაც უზრუნველყოფილი იქნება იდეებისა და მოსაზრებების თავისუფლად გაცვლის შესაძლებლობა. პოზიტიური ვალდებულება გულისხმობს, რომ სახელმწიფომ უზრუნველყოს გამოხატვის თავისუფლების დაცვა საჯარო ხელისუფლების მხრიდან ჩარევისგან ან სხვა შეზღუდვებისგან. ეს მოიცავს ჟურნალისტების დაცვის ქმედითი მექანიზმების ჩამოყალიბებას, სასამართლო მოქმედ სისტემას და ა.შ.

უფლების საერთაშორისო აღიარება

გამოხატვის თავისუფლებას მოიცავს 1948 წლის ადამიანის უფლებათა საყოველთაო დეკლარაცია - ადამიანის უფლებათა პირველი ყოვლისმომცველი დოკუმენტი, რომელიც მიღებულ იქნა გაეროს გენერალური ასამბლეის მიერ.
მე-19 მუხლში ნათქვამია: 

„ყველას აქვს აზრისა და გამოხატვის თავისუფლება; ეს თავისუფლება მოიცავს ადამიანის უფლებას, ჰქონდეს საკუთარი აზრი და დაუბრკოლებლად მოიძიოს, მიიღოს და გაავრცელოს ინფორმაცია და მოსაზრებები ყოველგვარი საშუალებით, მიუხედავად საზღვრებისა“.

გამოხატვის თავისუფლებას ასევე მოიცავს ადამიანის უფლებათა სხვა საერთაშორისო და რეგიონული კონვენციები.