Რა არის სიცოცხლის უფლება?
ყველას აქვს სიცოცხლის უფლება. ის ადამიანის ერთ-ერთი ძირითადი უფლებაა და გარანტირებულია ადამიანის უფლებათა დაცვის ყველა საერთაშორისო დოკუმენტით.
გაეროს ადამიანის უფლებათა კომიტეტმა განაცხადა:
„[სიცოცხლის უფლება] არის უზენაესი უფლება, რომლისგანაც ნებადართული არ არის გადახვევა, თუნდაც შეიარაღებული კონფლიქტის და სხვა საგანგებო სიტუაციების დროს, რომლებიც საფრთხეს უქმნის ერის სიცოცხლეს.”
თუმცა, სინამდვილეში, სიცოცხლის უფლების დარღვევა ხდება მრავალ განსხვავებულ სიტუაციაში. სიცოცხლის მოსპობა მოიცავს როგორც განზრახ, ასევე ისეთ ზიანს, რომელიც განჭვრეტადი და პრევენციულია. ეს შეიძლება მოხდეს კრიმინალური და იარაღით ძალადობის, საგზაო და სამრეწველო ავარიების, გარემოს დეგრადაციისა და კატასტროფების, ფიზიკური და ფსიქიკური ჯანმრთელობის, სიცოცხლისათვის საშიში დაავადებების გავრცელების, შეიარაღებული კონფლიქტების, უკიდურესი სიღარიბის, გავრცელებული შიმშილისა და არასწორი კვების კონტექსტში.
ვინ იცავს სიცოცხლის უფლებას?
ვინაიდან სახელმწიფო არის ადამიანის უფლებების დაცვის მთავარი გარანტი, მან უნდა უზრუნველყოს ქვეყანაში სიცოცხლის უფლების პატივისცემა და დაცვა.
ეს ნიშნავს რომ:
- სახელმწიფოს წარმომადგენლებს შეუძლიათ გამოიყენონ სასიკვდილო ძალა მხოლოდ ძალიან მცირე შემთხვევებში, რომლებიც უნდა იყოს გამონაკლისი და მხოლოდ მაშინ, როდესაც ეს აბსოლუტურად აუცილებელია
- იმ შემთხვევებში, როდესაც სახელმწიფომ იცის, რომ ვინმეს სიცოცხლეს ემუქრება საფრთხე ან შეიძლება იყოს რისკის ქვეშ, ის ვალდებულია გააკეთოს ყველაფერი, რაც შესაძლებელია მის დასაცავად
- სახელმწიფო ვალდებულია გამოიძიოს სიცოცხლის უფლების დარღვევის შემთხვევები.
სახელმწიფოს მოვალეობა ასევე მოიცავს სამართლებრივი ბაზის შექმნას სიცოცხლის უფლებით სრულყოფილად სარგებლობის უზრუნველსაყოფად, მათ შორის სამართლებრივი რეგულაციების მიღებას ყველა გონივრულად განჭვრეტადი საფრთხისგან, რომელიც მომდინარეობს საჯარო ან კერძო პირებისგან, ასევე ორგანიზაციებისგან ან სიცოცხლის უფლების დაცვის უფლებამოსილი სახელმწიფო ორგანოებისა და სტრუქტურებისგან.
შეიძლება სიცოცხლის წართმევა გამართლებული იყოს?
მიუხედავად იმისა, რომ სიცოცხლის უფლება ერთ-ერთი ძირითადი უფლებაა, ის არ არის აბსოლუტური. ადამიანის უფლებათა დაცვის წამყვანი დოკუმენტები კრძალავს სიცოცხლის უფლების თვითნებურად დარღვევას. ეს ნიშნავს, რომ ზოგიერთ გამონაკლის შემთხვევაში, სიცოცხლის ჩამორთმევა შეიძლება იყოს არათვითნებური. მაგალითად, ის შეიძლება მოიცავდეს თავდაცვის შემთხვევებს ან პოტენციურად მომაკვდინებელი ძალის გამოყენებას სამართალდამცავი მიზნებისთვის. თუმცა, უნდა აღინიშნოს, რომ ასეთ სიტუაციებში ძალის გამოყენება უნდა იყოს უკიდურესი ზომა და მკაცრად აუცილებელი სიცოცხლის დასაცავად გარდაუვალი საფრთხისგან.
უფლების საერთაშორისო აღიარება
სიცოცხლის უფლების დამცავი ნორმები ჩამოყალიბდა მეორე მსოფლიო ომის დასრულების შემდეგ, როდესაც საერთაშორისო საზოგადოებამ გადაწყვიტა დაედგინა საერთო სტანდარტი ფუნდამენტური უფლებების დასაცავად.
1948 წელს მიღებულ იქნა ადამიანის უფლებათა საყოველთაო დეკლარაცია, რომლის მე-3 მუხლში განმარტებულია:
„ყველას აქვს სიცოცხლის, თავისუფლებისა და პირადი უსაფრთხოების უფლება.“
სიცოცხლის უფლება ასევე გვხვდება ადამიანის უფლებათა ყველა უმნიშვნელოვანეს საერთაშორისო და რეგიონულ კონვენციაში.