რა არის ჯანმრთელობის უფლება?
შეიძლება მიგაჩნდეთ, რომ ჯანმრთელობის უფლება გულისხმობს ჯანმრთელად ყოფნის უფლებას. ეს არასწორია – სახელმწიფოს რეალურად არ შეუძლია გარანტირება, რომ ყველა იქნება ჯანმრთელი.
ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის კონსტიტუცია მას შემდეგნაირად განმარტავს:
[T] ჯანმრთელობის უმაღლესი მიღწევადი სტანდარტის სარგებლობა
ეს მოიცავს:
- საკუთარი ჯანმრთელობისა და სხეულის კონტროლის უფლებას
- წამების, არა ნებაყოფლობითი სამედიცინო მკურნალობის ან ექსპერიმენტისგან თავისუფლების უფლებას
- ჯანდაცვის სისტემაზე ხელმისაწვდომობას
- დაავადებების პრევენციის, მკურნალობისა და კონტროლის უფლებას
- აუცილებელ მედიკამენტებზე ხელმისაწვდომობას
- ჯანმრთელობასთან დაკავშირებულ გადაწყვეტილების მიღებაში მონაწილეობის უფლებას
შენიშვნა „ჯანმრთელობის“ ცნება მოიცავს ადამიანის ფიზიკურ და ფსიქიკურ მდგომარეობას.
ვინ იცავს ამ უფლებას?
ვინაიდან სახელმწიფო ადამიანის უფლებების მთავარი გარანტია, მან უნდა გადადგას ნაბიჯები ამ უფლების რეალიზაციისკენ.
უფრო კონკრეტულად, სახელმწიფოს სამი სახის ვალდებულება აქვს:
1. პატივისცემის ვალდებულება ნიშნავს, რომ სახელმწიფომ არ უნდა დაარღვიოს ან ხელი შეუშალოს ამ უფლებას. ამრიგად, სხვა საკითხებთან ერთად, აკრძალულია შემდეგი ქმედებები:
- დისკრიმინაცია ჯანდაცვის ხელმისაწვდომობაში
- სახიფათო მედიკამენტების მარკეტინგი
- იძულებითი სამედიცინო მკურნალობის გამოყენება
- კონტრაცეპტივებზე ხელმისაწვდომობის შეზღუდვა
- ჯანმრთელობასთან დაკავშირებული ინფორმაციის ცენზურა ან არმიწოდება
2. დაცვის ვალდებულება ნიშნავს, რომ სახელმწიფომ უნდა აღკვეთოს დარღვევები სხვა მხარეების მიერ. ეს მოიცავს:
- კანონმდებლობის მიღებას, რომელიც უზრუნველყოფს ყველასთვის ჯანდაცვის ხელმისაწვდომობას
- სამედიცინო სფეროში მარკეტინგის კონტროლს
- იმის უზრუნველყოფას, რომ მედიცინის პროფესიონალები სათანადოდ არიან განათლებულნი და ლიცენზირებულნი
- მოწყვლადი და მარგინალიზებული ჯგუფების დაცვას
- მავნე ტრადიციული და სოციალური პრაქტიკის პრევენციას
3. შესრულების ვალდებულება მოითხოვს სახელმწიფოსგან მიიღოს ზომების ერთობლიობა ამ უფლების რეალიზაციის უზრუნველსაყოფად. ეს მოიცავს:
- დეტალური ეროვნული ჯანდაცვის პოლიტიკის მიღებას
- ჯანდაცვის საკმარისი რაოდენობის დაწესებულებების უზრუნველყოფას (მაგ., საავადმყოფოები)
- ჯანმრთელობის დაზღვევის სისტემის შექმნას
- სამედიცინო კვლევისა და განათლების ხელშეწყობას
- აქტუალურ საკითხებზე ცნობიერების ამაღლებას (მაგ., აივ/შიდსი, რეპროდუქციული ჯანმრთელობა, ალკოჰოლის ბოროტად გამოყენება და ა.შ.)
რა მოხდება, თუ სახელმწიფოს არ აქვს საკმარისი რესურსები?
ჯანმრთელობის უფლების უზრუნველყოფის ვალდებულება ვრცელდება სხვადასხვა ეკონომიკური ფონის მქონე სახელმწიფოებზე. თუმცა, სახელმწიფომ უნდა შეასრულოს თავისი ძირითადი ვალდებულებები:
- უზრუნველყოს ჯანდაცვაზე ხელმისაწვდომობა დისკრიმინაციის გარეშე
- უზრუნველყოს მინიმალური რაოდენობის საკვებზე ხელმისაწვდომობა ადეკვატური კვებითი ღირებულებით
- უზრუნველყოს ძირითადი თავშესაფარი, საცხოვრებელი და სანიტარული პირობები
- უზრუნველყოს აუცილებელი მედიკამენტებით მომარაგება
- მიიღოს ეროვნული საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის სტრატეგია
როგორ შეიძლება განისაზღვროს, რამდენად სათანადოდ არის დაცული ეს უფლება?
ჯანმრთელობის უფლებას აქვს ოთხი ძირითადი მახასიათებელი:
ხელმისაწვდომობა
საზოგადოებრივი ჯანდაცვის სერვისები, დაწესებულებები და საქონელი ხელმისაწვდომი უნდა იყოს საკმარისი რაოდენობით.
ფიზიკური ხელმისაწვდომობა
საზოგადოებრივი ჯანდაცვის სერვისები, დაწესებულებები და საქონელი ყველასთვის ხელმისაწვდომი უნდა იყოს. ფიზიკური ხელმისაწვდომობის მაგალითია საავადმყოფო, რომელიც ადამიანის სახლიდან გონივრულ მანძილზე მდებარეობს. ეკონომიკური ხელმისაწვდომობის მაგალითია სამედიცინო მომსახურების ხელმისაწვდომი ფასი ან შეღავათები დაბალი შემოსავლის მქონე პირებისთვის.
მისაღებობა
საზოგადოებრივი ჯანდაცვის სერვისები, დაწესებულებები და საქონელი კულტურულად და რელიგიურად შესაფერისი უნდა იყოს, ასევე უნდა იცავდეს სამედიცინო ეთიკას.
ხარისხი
საზოგადოებრივი ჯანდაცვის სერვისები, დაწესებულებები და საქონელი საკმარისად მაღალ სტანდარტს უნდა აკმაყოფილებდეს. ეს მოიცავს სათანადოდ მომზადებულ პერსონალს, მეცნიერულ შემოწმებას გავლილ და ვადაგასულ მედიკამენტებს, გამართულ საავადმყოფო აღჭურვილობას და ა.შ.
უფლების საერთაშორისო აღიარება
ჯანმრთელობა ყველასთვის მნიშვნელოვანია: როდესაც ინდივიდის ფიზიკური და ფსიქიკური მდგომარეობა დაცული და პატივცემულია, ეს სხვა უფლებებით სარგებლობის საშუალებას იძლევა. იდეა იმის შესახებ, რომ ადამიანის ღირსების კონცეფცია ასევე მოიცავს ინდივიდის საერთო კეთილდღეობას, ჯერ კიდევ 1940-იანი წლების ბოლოს იყო აღიარებული.
1948 წლის ადამიანის უფლებათა საყოველთაო დეკლარაციის 25-ე მუხლის პირველ ნაწილში ნათქვამია:
ყველას აქვს უფლება ჰქონდეს ცხოვრების ისეთი დონე, საკვების, ტანსაცმლის, საცხოვრებლის, სამედიცინო და საჭირო სოციალური მომსახურების ჩათვლით, რომელიც აუცილებელია თვითონ მისი და მისი ოჯახის ჯანმრთელობისა და კეთილდღეობის შესანარჩუნებლად, და უფლება უზრუნველყოფილი იყოს უმუშევრობის, ავადმყოფობის, შეზღუდული შესაძლებლობების, ქვრივობის, მოხუცებულობის ან მისგან დამოუკიდებელ გარემოებათა გამო არსებობის საშუალებათა დაკარგვის სხვა შემთხვევაში.
ეს უფლება – როგორც ცალკე, ისე სხვა უფლებებთან ერთად – ასევე გვხვდება ყველა უმნიშვნელოვანეს საერთაშორისო და რეგიონულ კონვენციაში.