რა არის საკუთრების უფლება?
ქონება, მარტივად რომ ვთქვათ, არის საგანი (ან საგნები), რომელიც ეკუთვნის რომელიმე პირს.
საკუთრების დაცვა წარმოადგენს წესს, რომელიც უზრუნველყოფს, რომ ყველა ადამიანს ჰქონდეს ქონების ფლობის უფლება და მისი ჩამორთმევისგან დაცვა.
შენიშვნა — ამ წესის ფარგლებში საკუთრება არ შემოიფარგლება მხოლოდ ფიზიკური ნივთებით: იგი მოიცავს, მაგალითად, კომპანიის აქციებს, ინტელექტუალურ საკუთრებას (როგორიცაა სასაქონლო ნიშანი) და სოციალური უზრუნველყოფის სარგებელს. ზოგიერთ შემთხვევაში, პირის პროფესიული საქმიანობაც (მაგალითად, სამედიცინო ან იურიდიული პრაქტიკა) შეიძლება ჩაითვალოს „მფლობელობად“.
შეიძლება საკუთრების უფლების შეზღუდვის გამართლება?
საკუთრების უფლება აბსოლუტური არ არის. პირს შეიძლება ჩამოერთვას ქონება საზოგადოებრივი ინტერესის დაცვის მიზნით და კანონით გათვალისწინებული წესით.
ლეგიტიმური საზოგადოებრივი ინტერესები შეიძლება მოიცავდეს:
- საზოგადოების საცხოვრებელი პირობების გაუმჯობესებასა და სოციალური სამართლიანობის უზრუნველყოფას
- მიწის ნაკვეთებისა და ქალაქის განვითარების გეგმების მიღებას
- მასობრივი უსახლკარობის თავიდან აცილებას
- ნარკოტიკებით ვაჭრობისა და კონტრაბანდის წინააღმდეგ ზომების გატარებას
- გადასახადებისგან თავის არიდების პრევენციას
ეს არ არის კონკრეტული სია: საზოგადოებრივი ინტერესის ლეგიტიმურობა თითოეულ შემთხვევაში ინდივიდუალურად განისაზღვრება.
მაშინაც კი, თუ ქონების ჩამორთმევა ხდება საზოგადოებრივი ინტერესის საფუძვლით, ეს შეზღუდვა უნდა იყოს პროპორციული — ანუ მიღებული ზომა უნდა შეესაბამებოდეს მიზანს და არ უნდა აღემატებოდეს იმ აუცილებელ ფარგლებს, რაც მიზნის მისაღწევადაა საჭირო. ასეთ შემთხვევაში, სახელმწიფოს, როგორც წესი, ევალება კომპენსაციის გადახდა იმ პირისთვის, ვისაც ქონება ჩამოერთვა. კომპენსაციის ოდენობა განისაზღვრება კონკრეტული საქმის საფუძველზე — ეს ყოველთვის არ გულისხმობს ქონების სრული საბაზრო ღირებულების ანაზღაურებას.
მაგალითად — საქმეში Tre Traktörer Aktiebolag შვედეთის წინააღმდეგ, ხელისუფლებამ ჩამოართვა მომჩივან კომპანიას (რომელიც რესტორანს მართავდა) ლიცენზია ლუდის, ღვინის და სხვადასხვა ალკოჰოლური სასმელის გასაყიდად, ეკონომიკური პრობლემებისა და გაუმართავი ბუღალტრული აღრიცხვის გამო. ევროპის ადამიანის უფლებათა სასამართლომ არ დაადგინა ქონების უფლების დარღვევა, რადგან მიღებული ზომა ემსახურებოდა ზოგად ინტერესს — ალკოჰოლის მოხმარებისა და ბოროტად გამოყენების შეზღუდვას.
ვინ იცავს ამ უფლებას?
ვინაიდან სახელმწიფო ადამიანის უფლებების მთავარი გარანტია, მან უნდა უზრუნველყოს საკუთრების დაცვის დაცვა. სახელმწიფოს ვალდებულებები ორგვარია: ნეგატიური (ვალდებულებები „არ გააკეთო რამე“) და პოზიტიური (ვალდებულებები „გააკეთო რამე“).
ნეგატიური ვალდებულება მოითხოვს სახელმწიფოსგან, არ განახორციელოს უკანონო ჩარევა ამ უფლებაში.
პოზიტიური ვალდებულებები მოიცავს სამართლებრივი მექანიზმების შექმნას, რომლებიც უზრუნველყოფენ საკუთრების უფლებების პატივისცემას და დარღვევის შემთხვევაში ადეკვატურ სამართლებრივ დაცვას.
უფლების საერთაშორისო აღიარება
საკუთრების უფლება მჭიდრო კავშირშია პირად თავისუფლებასთან. ომების დროს მსხვერპლებს არა მხოლოდ სიცოცხლეს ართმევენ, არამედ, უპირველეს ყოვლისა, მათ ქონებას. ამრიგად, ადამიანის უფლებების პატივისცემა ასევე მოიცავს ადამიანის საკუთრების პატივისცემას.
ადამიანის უფლებათა პირველი დოკუმენტი– 1948 წლის ადამიანის უფლებათა საყოველთაო დეკლარაცია – მე-17 მუხლში აცხადებს:
1. ყველას აქვს უფლება ფლობდეს ქონებას როგორც დამოუკიდებლად, ისე სხვებთან ერთად.
2. არავის შეიძლება ჩამოერთვას ქონება თვითნებურად.
ეს უფლება ასევე გვხვდება ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციის №1 ოქმში და ევროკავშირის ფუნდამენტურ უფლებათა ქარტიაში ისევე როგორც სხვა საერთაშორისო კონვენციებში.
შენიშვნა ეს უფლება პირდაპირ არ არის აღიარებული სამოქალაქო და პოლიტიკური უფლებების საერთაშორისო პაქტში ან ეკონომიკური, სოციალური და კულტურული უფლებების საერთაშორისო პაქტში.