რა არის წყლისა და სანიტარიის უფლება?
წყლისა და სანიტარიის უფლება არის უფლება საკმარისი რაოდენობის უსაფრთხო სასმელი წყლისა და სანიტარული საშუალებების ხელმისაწვდომობაზე პირადი და საყოფაცხოვრებო საჭიროებისთვის.
შენიშვნა წყლის უფლება მოიცავს წყლის ისეთ გამოყენებას, რომელიც აუცილებელია ღირსეული ცხოვრების უზრუნველსაყოფად: სასმელი, ტანსაცმლის რეცხვა, საკვების მომზადება, ასევე პირადი და საყოფაცხოვრებო ჰიგიენა.
წყალი სხვა მიზნებისთვის (როგორიცაა საცურაო აუზები, მებაღეობა და სოფლის მეურნეობა) ამ უფლებით არ არის გათვალისწინებული.
როგორ განისაზღვრება, არის თუ არა წყალზე ხელმისაწვდომობა ადეკვატური?
ადეკვატურ ზომებს აქვს შემდეგი მახასიათებლები:
- ხელმისაწვდომობა: წყალი ხელმისაწვდომი უნდა იყოს საკმარისი რაოდენობით.
- ხარისხი: წყალი უნდა იყოს უსაფრთხო და არ უნდა წარმოადგენდეს რაიმე საფრთხეს ადამიანის ჯანმრთელობისთვის. მას უნდა ჰქონდეს მისაღები ფერი, სუნი და გემო.
- ფიზიკური ხელმისაწვდომობა: წყალი უნდა იყოს როგორც ეკონომიკურად, ასევე ფიზიკურად ხელმისაწვდომი. ამრიგად, მას უნდა ჰქონდეს გონივრული ფასი (ისეთი, რომელიც არ აიძულებს ადამიანს კომპრომისზე წავიდეს სხვა საჭიროებების დაკმაყოფილების ხარჯზე). ის ხელმისაწვდომი უნდა იყოს ტერიტორიულადაც.
მაგალითი ნაკლებად განვითარებულ რაიონებში ადამიანებს უწევთ 2-3 ან თუნდაც 6 კილომეტრის გავლა საზოგადოებრივ ონკანამდე მისასვლელად – ასეთი მანძილი აშკარად გაუმართლებელია.
ვინ იცავს ამ უფლებას?
ვინაიდან სახელმწიფო ადამიანის უფლებების მთავარი გარანტია, მან უნდა გადადგას ნაბიჯები ამ უფლების რეალიზაციისკენ.
უფრო კონკრეტულად, სახელმწიფოს სამი სახის ვალდებულება აქვს:
1. პატივისცემის ვალდებულება ნიშნავს, რომ სახელმწიფომ არ უნდა დაარღვიოს ან ხელი შეუშალოს ამ უფლებას. ამრიგად, აკრძალულია შემდეგი ქმედებები:
- წყალზე ხელმისაწვდომობის უარყოფა ან შეზღუდვა
- წყლის დაბინძურება ან მისი ხარისხის გაუარესება სხვა გზით
- წყლის განაწილებაში დისკრიმინაციული პრაქტიკის გამოყენება
2. დაცვის ვალდებულება ნიშნავს, რომ სახელმწიფომ უნდა აღკვეთოს დარღვევები სხვა მხარეების მიერ. ეს მოიცავს:
- შესაბამისი კანონმდებლობის მიღებას
- მესამე მხარეების შეზღუდვას წყალზე თანაბარი ხელმისაწვდომობის უარყოფისგან
- წყლის დაბინძურების პრევენციას
3. შესრულების ვალდებულება მოითხოვს სახელმწიფოსგან მიიღოს ზომების ერთობლიობა ამ უფლების რეალიზაციის უზრუნველსაყოფად. ეს მოიცავს:
- ეროვნული წყლის პოლიტიკის მიღებას
- წყლის ჰიგიენური გამოყენების შესახებ განათლების შეთავაზებას
- წყლის დაბალი ფასების უზრუნველყოფას (რამდენადაც ეს შესაძლებელია)
რა მოხდება, თუ სახელმწიფოს არ აქვს საკმარისი რესურსები?
წყლის უფლება არ არის უფასოდ წყლის მიღების უფლება.
სახელმწიფოს მინიმალური ვალდებულებაა უზრუნველყოს ყველასთვის, დისკრიმინაციის გარეშე, ადეკვატური ხარისხის წყლის მინიმალური აუცილებელი რაოდენობის ხელმისაწვდომობა.
უფლების საერთაშორისო აღიარება
წყლისა და სანიტარიის უფლება პირდაპირ, როგორც ცალკე უფლება, არ არის აღიარებული, მაგრამ იგი გამომდინარეობს დაკავშირებული უფლებებიდან.
მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ მალევე მიღებული ადამიანის უფლებათა პირველი კატალოგი, 1948 წლის ადამიანის უფლებათა საყოველთაო დეკლარაცია, 25-ე მუხლის პირველ ნაწილში აცხადებს:
ყველას აქვს უფლება ჰქონდეს ცხოვრების ისეთი დონე, საკვების, ტანსაცმლის, საცხოვრებლის, სამედიცინო და საჭირო სოციალური მომსახურების ჩათვლით, რომელიც აუცილებელია თვითონ მისი და მისი ოჯახის ჯანმრთელობისა და კეთილდღეობის შესანარჩუნებლად, და უფლება უზრუნველყოფილი იყოს უმუშევრობის, ავადმყოფობის, შეზღუდული შესაძლებლობების, ქვრივობის, მოხუცებულობის ან მისგან დამოუკიდებელ გარემოებათა გამო არსებობის საშუალებათა დაკარგვის სხვა შემთხვევაში.
მიუხედავად იმისა, რომ წყალი ამ მუხლში პირდაპირ არ არის ნახსენები, იგი მოიაზრება, როგორც ადეკვატური ცხოვრების სტანდარტის განუყოფელი ელემენტი.