რა არის სიკვდილით დასჯა?
სიკვდილით დასჯა (ასევე უწოდებენ სასიკვდილო განაჩენს) არის ადამიანის განზრახ მკვლელობა, როგორც კანონიერი სასჯელი ჩადენილი დანაშაულისთვის.
იმ ქვეყნებში, სადაც სიკვდილით დასჯა კანონიერია, ყველა დანაშაული არ შეიძლება ისჯებოდეს ამ საშუალების გამოყენებით. მხოლოდ ყველაზე მძიმე დანაშაულებზე (მაგ., მკვლელობა, გაუპატიურება, ბავშვზე სექსუალური ძალადობა) შეიძლება დაექვემდებაროს სიკვდილით დასჯას.
სიკვდილით დასჯის გაუქმება
სიკვდილით დასჯა დიდი ხნის განმავლობაში მისაღები სასჯელი იყო: 1950-იან წლებამდე დასავლეთ ევროპის ქვეყნების უმეტესობა მას იყენებდა. ადამიანის უფლებათა რეჟიმის გაფართოებითა და ახალი სამართლებრივი ინსტრუმენტების მიღებით, 1960-იან წლებში გაძლიერდა აბოლიციონისტური მოძრაობა და დღემდე გრძელდება.
ადამიანთა სიცოცხლის ღირებულება მე-20 საუკუნეში გადაიხედა, განსაკუთრებით ორი დამანგრეველი მსოფლიო ომის გამო. შედეგი იყო სიცოცხლის უფლების კოდიფიკაცია და მისი თვითნებური წართმევის აკრძალვა. მოგვიანებით, ქვეყნებმა კიდევ ერთი ნაბიჯი გადადგეს წინ, გააუქმეს სიკვდილით დასჯა და ის მიიჩნიეს არაადამიანურ და სასტიკ სასჯელად, რომელიც არ უნდა დაწესებულიყო თუნდაც ყველაზე მძიმე დანაშაულისთვისაც კი. სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ, თუ არსებობს სიცოცხლის უფლება, რომელიც ადამიანს ბუნებით აქვს მინიჭებული, სიკვდილით დასჯა არ შეიძლება შეესაბამებოდეს მას.
სიკვდილის დასჯის გაუქმების მთავარი არგუმენტი შეცდომის შესაძლებლობაა. ვინაიდან აღსრულება შეუქცევადია, მტკიცების სტანდარტი ძალიან მაღალია - უნდა არსებობდეს აბსოლუტური ნდობა, ეჭვის გარეშე, რომ მსჯავრდებული არის დამნაშავე. სინამდვილეში, არასრულყოფილმა იურიდიულმა წარმომადგენლობამ, პროცედურულმა ხარვეზებმა ან მონაცემთა ნაკლებობამ შეიძლება გამოიწვიოს შეცდომით მიღებული გადაწყვეტილება. სასამართლოებმა შეიძლება ხელახლა განიხილონ საქმეები ახალი მტკიცებულებების გათვალისწინებით. თუმცა, თუ ადამიანი სიკვდილით დასაჯეს, სამართლიანობის აღდგენის სხვა გზა არ არსებობს, გარდა შეცდომის აღიარებისა. ასეთ შემთხვევებში სიკვდილით დასჯა ეწინააღმდეგება სამართლიანი სასამართლოს უფლებას.
Amnesty International-ის მონაცემებით, 1977 წელს სიკვდილით დასჯა გაუქმდა 16 ქვეყანაში, ხოლო 2021 წლის ბოლოს - 108 ქვეყანაში.
საქართველოში ბოლო სიკვდილით დასჯა 1996 წელს განხორციელდა. 1996 წლის მიწურულს სიკვდილით დასჯაზე მორატორიუმი იყო გამოცხადებული. 1997 წლის 11 ნოემბერს პარლამენტმა საკანონმდებლო გზით გააუქმა სიკვდილით დასჯა.
[შენიშვნა] 10 ოქტომბერი არის სიკვდილით დასჯის წინააღმდეგ ბრძოლის მსოფლიო დღე.
სიკვდილით დასჯის აკრძალვის საერთაშორისო აღიარება
ევროკავშირის ყველა წევრმა სახელმწიფომ გააუქმა სიკვდილით დასჯა. ევროკავშირის ძირითად უფლებათა ქარტია მე-2(2) მუხლში ადგენს:
არავის არ უნდა მიესაჯოს სიკვდილით დასჯა.
ადამიანის უფლებათა ევროპულ კონვენციას აქვს სიკვდილით დასჯასთან დაკავშირებული ორი დამატებითი ოქმი: ოქმი No6 და ოქმი No13.
მე-6 ოქმი კრძალავს სიკვდილით დასჯას, მაგრამ ტოვებს ომის დროს მისი დაკისრების შესაძლებლობას. მე-13 ოქმი კრძალავს სიკვდილით დასჯას ყველა ვითარებაში და პრეამბულაში ნათქვამია:
[…] სიკვდილით დასჯის გაუქმება აუცილებელია ამ უფლების დასაცავად და ყველა ადამიანის ღირსების სრული აღიარებისთვის.
მეორე მხრივ, სამოქალაქო და პოლიტიკური უფლებების საერთაშორისო პაქტი არ შეიცავს სიკვდილით დასჯის მკაცრ აკრძალვას, სადაც ნათქვამია, რომ:
იმ ქვეყნებში, რომლებმაც არ გააუქმეს სიკვდილით დასჯა, სიკვდილით დასჯა შეიძლება დაწესდეს მხოლოდ ყველაზე მძიმე დანაშაულის ჩადენისთვის დანაშაულის დროს მოქმედი კანონის შესაბამისად.