საქართველოს სახალხო დამცველი არის კონსტიტუციური ინსტიტუტი, რომელიც ზედამხედველობას უწევს ადამიანის უფლებათა დაცვას საქართველოში. ის განსაზღვრავს ადამიანის უფლებათა დარღვევებს და ხელს უწყობს დარღვეული უფლებებისა და თავისუფლებების აღდგენას.
სახალხო დამცველი დამოუკიდებელია მთავრობის, პარლამენტისა და სასამართლოსგან, შესაბამისად, მის საქმიანობაში ნებისმიერი ზემოქმედება ან ჩარევა აკრძალულია და ისჯება კანონით.
სახალხო დამცველი სწავლობს ადამიანის უფლებათა პოტენციურ დარღვევებთან დაკავშირებულ საჩივრებს როგორც შემოსული განცხადებების საფუძველზე, ასევე საკუთარი ინიციატივით.
კანონის თანახმად, სახალხო დამცველი ახორციელებს მონიტორინგს, რათა დადგინდეს, რომ სახელმწიფო და ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანოები, საჯარო დაწესებულებები და თანამდებობის პირები იცავენ და პატივს სცემენ სახელმწიფოს მიერ აღიარებულ უფლებებსა და თავისუფლებებს. სახალხო დამცველი უფლებამოსილია, განიხილოს საქართველოს კანონმდებლობით, ასევე საერთაშორისო ხელშეკრულებებითა და შეთანხმებებით გათვალისწინებული განცხადებები ადამიანის უფლებათა დარღვევის შესახებ, რომლის მხარეც საქართველოა.
საქართველოს სახალხო დამცველის ინსტიტუტი აკრედიტებულია გაეროს პარიზის პრინციპებით „A“ სტატუსით, რაც ნიშნავს, რომ ომბუდსმენს უფლება აქვს, მონაწილეობა მიიღოს ადამიანის უფლებათა ეროვნული ინსტიტუტების მუშაობაში საერთაშორისო და რეგიონულ დონეზე; ხმა მისცეს, დაიკავოს თანამდებობა ადამიანის უფლებათა ეროვნული ინსტიტუტების გლობალური ალიანსის ბიუროში/ქვეკომიტეტებში და მონაწილეობა მიიღოს ადამიანის უფლებათა საბჭოს სესიებში.
საქართველოს სახალხო დამცველის მანდატი მოიცავს შემდეგს:
სახალხო დამცველი დამოუკიდებლად განიხილავს ადამიანის უფლებათა დაცვის კუთხით არსებულ მდგომარეობას და მათი დარღვევის ფაქტებს როგორც მიღებული განცხადებებისა და მიმართვების საფუძველზე, ასევე საკუთარი ინიციატივით.
სახალხო დამცველი განიხილავს განცხადებებსა და საჩივრებს, რომელიც ეხება:
- საჯარო დაწესებულების გადაწყვეტილებას;
- სასამართლო პროცესის დროს საქართველოს კანონმდებლობით მინიჭებული უფლებებისა და თავისუფლებების დარღვევას;
- საქართველოს კანონმდებლობით გათვალისწინებული უფლებების დარღვევას დაკავებულ ან იმ პირებზე, რომელთა თავისუფლება სხვაგვარად არის შეზღუდული;
- ნორმატიული აქტების შესაბამისობას საქართველოს კონსტიტუციის მეორე თავთან;
- რეფერენდუმებისა და არჩევნების მარეგულირებელი ნორმების და ამ ნორმების მიხედვით ჩატარებული ან ჩასატარებელი არჩევნების (რეფერენდუმების) კონსტიტუციურობას.
სახალხო დამცველი ზედამხედველობას უწევს დისკრიმინაციის ყველა ფორმის აღმოფხვრისა და თანასწორობის უზრუნველყოფის საკითხებს. აღნიშნულ ფუნქციებს ომბუდსმენი თანასწორობის დეპარტამენტის მეშვეობით ახორციელებს.
სახალხო დამცველი ვალდებულია, გამოავლინოს დარღვევა საკუთარი ინიციატივით ან სხვა პირის მიმართვის საფუძველზე ბავშვის უფლებათა კოდექსით განსაზღვრულ შემთხვევებში. სახალხო დამცველი გასცემს შესაბამის რეკომენდაციებს, როდესაც სახელმწიფო ორგანოს, მუნიციპალიტეტის შესაბამისი ორგანოს და კერძო სამართლის იურიდიული პირის საქმიანობა არ შეესაბამება საქართველოს კანონმდებლობას.
სახალხო დამცველი ასრულებს წამებისა და სხვა სასტიკი, არაადამიანური ან ღირსების შემლახველი მოპყრობის ან სასჯელის აღკვეთის პრევენციის ეროვნული მექანიზმის ფუნქციებს გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის წამებისა და სხვა სასტიკი, არაადამიანური ან ღირსების შემლახველი მოპყრობის ან სასჯელის კონვენციის ფაკულტატიური პროტოკოლით.