ადამიანის უფლებების ყველა შეზღუდვა კანონით უნდა იყოს განსაზღვრული. ეს უზრუნველყოფს ადამიანის უფლებების თვითნებურად არ შეიზღუდოს. ადამიანის უფლებების კანონიერი საფუძველზე შეზღუდვის მოთხოვნა ასევე უზრუნველყოფს, რომ შეზღუდვა უნდა დაწესდეს ხალხის მიერ არჩეული ლეგიტიმური კანონმდებლის მიერ.
მოთხოვნა, რომ ადამიანის უფლებების შეზღუდვა უნდა ჰქონდეს კანონიერი საფუძველი არ ნიშნავს იმას, რომ ყველა კონკრეტული შეზღუდვა უნდა იყოს მითითებული კანონში. თუმცა ხანდახან ღონისძიება, რომელიც ზღუდავს ადამიანის უფლებებს, პირდაპირ კანონშია ნახსენები.
მაგალითი საქართველოში კონსტიტუციის 24-ე მუხლში ნათქვამია, რომ რეფერენდუმებსა და არჩევნებში მონაწილეობის უფლება აქვს საქართველოს ყველა მოქალაქეს, რომელსაც შეუსრულდა 18 წელი. ამრიგად, საარჩევნო უფლების განხორციელების ასაკობრივი ზღვარი პირდაპირ კანონით არის დადგენილი.
წაიკითხეთ მეტი ზოგადი ღონისძიებების შესახებ.
სხვა შემთხვევებში, კანონმა შეიძლება მისცეს სახელმწიფო ორგანოებს ან თანამდებობის პირებს დისკრეცია, გადაწყვიტონ, საჭიროა თუ არა რაიმე ზომების გამოყენება, რომლებიც ზღუდავს ადამიანის უფლებებს და გადაწყვიტონ რომელი ღონისძიება იქნება შესაბამისი მოცემულ სიტუაციაში.
მაგალითი მოსამართლეებს უფლება აქვთ გამოიყენონ სხვადასხვა შემაკავებელი ღონისძიება ბრალდებულთა მიმართ სისხლის სამართლის პროცესის წინასასამართლო ეტაპზე. სისხლის სამართლის საპროცესო კანონის 198-ე მუხლის თანახმად, მოსამართლეს შეუძლიათ შეარჩიოს ისეთი ღონისძიება, როგორიცაა წინასწარი პატიმრობა, საცხოვრებელი ადგილის შეცვლის შესახებ შეტყობინება, პოლიციის ზედამხედველობის ქვეშ მოთავსება, გირაო, შინაპატიმრობა ან სხვა. სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსი მოსამართლეებს აძლევს უფლებას, ინდივიდუალური შეფასების და იმ ღონისძიების შერჩევის, რომელიც არის ყველაზე შესაფერისი სიტუაციისა და პირისთვის.
წაიკითხეთ მეტი ინდივიდუალური შეზღუდვების შესახებ.
გახსოვდეს ადამიანის უფლებათა შეზღუდვის კონტექსტში ტერმინი „კანონი“ უფრო ფართოა. იგი მოიცავს სახელმწიფო ორგანოების მიერ გამოცემულ ყველა სამართლებრივ ნორმას, რომელიც უფლებამოსილია მიიღოს სავალდებულო ზოგადი წესები. საქართველოში ეს მოიცავს საქართველოს პარლამენტის მიერ მიღებულ კანონებს, მინისტრებისა და მუნიციპალიტეტების მიერ მიღებულ რეგულაციას ან სხვა ინსტიტუტებს, რომლებსაც აქვთ სავალდებულო სამართლებრივი ნორმების გამოცემის უფლებამოსილება.
კანონის შეფასება
ადამიანის უფლებების შემზღუდავი კანონები უნდა აკმაყოფილებდეს შესაბამის კრიტერიუმებს. ეს ნიშნავს, რომ ისინი უნდა იქნას მიღებული სათანადო პროცედურების გამოყენებით, იყოს ხელმისაწვდომი და საკმარისად მკაფიო და განსჭვრეტადი. ადამიანის უფლებათა ევროპულმა სასამართლომ (ECtHR) დაადგინა სამი ძირითადი კრიტერიუმი
- კანონი უნდა იყოს საჯაროდ ხელმისაწვდომი. პირებს უნდა ჰქონდეთ კანონის წვდომის საშუალება ოფიციალური პუბლიკაციების ან საჯაროდ ხელმისაწვდომი წყაროების მეშვეობით.
- კანონი უნდა იყოს ჩამოყალიბებული საკმარისად სიზუსტით და იყოს განსჭვრეტადი, რათა პირებს საშუალება მისცენ განჭვრიტონ თავიანთი ქმედებების შედეგები გონივრულ დონეზე.
- კანონმა უნდა უზრუნველყოს საკმარისი პროცედურული გარანტიები საჯარო ხელისუფლების მიერ უფლებამოსილების თვითნებური გამოყენებისგან დასაცავად.
კანონი მაინც შეიძლება ჩაითვალოს საკმარისად განსჭვრეტადად, თუ იურისტები და სასამართლოები არის საჭირო მისი ინტერპრეტაციისთვის, რადგან ეს პრინციპი არ მოითხოვს აბსოლუტურ განსჭვრეტადობას, არამედ იმას, რომ ინდივიდებს შეეძლონ უფლებას წინასწარ განსაზღვრონ, თუ როგორ მოქმედებს კანონი კონკრეტულ გარემოებებში. კანონები შეიძლება იყოს ზოგადი და გამოიყენებოდეს სხვადასხვა სიტუაციებში, შესაბამისად ისინი შეიძლება იყვნენ აბსტრაქტული და მოითხოვდნენ გარკვეული ინტერპრეტაცია. კანონები, რომლებიც აწესებს შეზღუდვებს პროფესიონალებზე, ასევე შეიძლება დაიწეროს უფრო რთული ენით, ვიდრე ის, რომელიც ეხება ყველას.
მაგალითი უსაფრთხოების სფეროში მომუშავე კომპანიებს შეიძლება დასჭირდეთ რიგი სპეციფიკური ტექნიკური მოთხოვნების შესრულება, რათა შეძლონ მუშაობა. ისინი შეიძლება დაიწეროს რთული, ტექნიკური ტერმინებით, რადგან ისინი განკუთვნილია უსაფრთხოების სფეროში პროფესიონალების მიერ გამოსაყენებლად. თუმცა, სისხლის სამართლის კანონები, რომლებიც განსაზღვრავენ სისხლის სამართლის დანაშაულებს, ყველასთვის გასაგები მარტივი სიტყვებით უნდა დაიწეროს.