ადამიანის უფლებების შეზღუდვები აუცილებელია ექვემდებარებოდეს სახელმწიფო ორგანოების კონტროლის, დარღვევების თავიდან ასაცილებლად და შეცდომების გამოსასწორებლად.
სამართლებრივი დაცვის ეფექტიანი უფლება არის ადამიანის ცალკეული უფლება, რომელიც უზრუნველყოფს თითოეული პირის შესაძლებლობას გაასაჩივროს ადამიანის უფლებების შეზღუდვა დამოუკიდებელი ორგანოს წინაშე, რომელსაც შეუძლია გადაამოწმოს ადგილი ჰქონდა თუ არა მისი ადამიანის უფლებების დარღვევას და, საჭიროების შემთხვევაში, შესთავაზოს სამართლებრივი დაცვის საშუალება. ეს უფლება უზრუნველყოფს ადამიანის უფლებების ეფექტურობას.
გახსოვდეს სამართლებრივი დაცვის ეფექტიანი უფლების კონტექსტში, ტერმინი “ეფექტიანი საშუალება” შეიძლება მიუთითებდეს დამოუკიდებელი ორგანოს წინაშე პროცესზე, სადაც ადამიანის უფლებების პოტენციური დარღვევების გასაჩივრებაა შესაძლებელი. ის ასევე შეიძლება ეხებოდეს კომპენსაციას, უფლებების აღდგენას, ბოდიშის მოხდას ან დარღვევის გამოსწორების სხვა საშუალებებს. ევროკავშირში ამ უფლებას ზოგჯერ მოიხსენიებენ, როგორც „ეფექტური სასამართლო დაცვის“ პრინციპს.
ეფექტური საშუალების სტანდარტები
სამართლებრივი პროცესი, რათა გადაამოწმოს ადგილი ჰქონდა თუ არა ადამიანის უფლებების დარღვევას, ეფექტური უნდა იყოს როგორც კანონმდებლობაში, ასევე პრაქტიკაში. ეს ნიშნავს, რომ ის უნდა იყოს ხელმისაწვდომი და ეფექტურად იმუშაოს პრაქტიკაში.
პროცესმა უნდა შესთავაზოს განმცხადებლის საჩივრის არსებითად განხილვის შესაძლებლობა დამოუკიდებელი სასამართლოს ან სხვა დამოუკიდებელი ორგანოს წინაშე, რომელსაც შეუძლია განიხილოს როგორც შესაბამისი ფაქტები, ასევე კანონი. ამ ორგანოს ასევე უნდა შეეძლოს შესთავაზოს შესაბამისი პრევენციული ან თუნდაც კომპენსატორული საშუალება. ამ განხილვის პროცედურამ უნდა შესთავაზოს სამართლიანობის მინიმალური გარანტიები, რაც მოითხოვს სამართლიანი სასამართლოს უფლებებს. მაგალითად, პროცესი უნდა ეფუძნებოდეს მხარეთა თანასწორობას და მოითხოვს დასაბუთებულ გადაწყვეტილებას.
ეფექტური საშუალება უნდა აკმაყოფილებდეს შემდეგ პირობებს:
- ის დამოუკიდებელი უნდა იყოს
- ის უნდა იყოს ხელმისაწვდომი, სწრაფი და სთავაზობდეს სამართლიანობის მინიმალურ გარანტიებს ისეთი პირობების უზრუნველსაყოფად, რომლებიც საშუალებას მისცემს განმცხადებელს გაასაჩივროს გადაწყვეტილება, რომელიც ზღუდავს მათ უფლებებს
- საჩივარი უნდა განიხილებოდეს არსებითად
- მას უნდა შეეძლოს უშუალოდ სიტუაციის გამოსწორება, ანუ აღკვეთოს სავარაუდო დარღვევის ან მისი გაგრძელება, ან უზრუნველყოს ადექვატური ანაზღაურება ნებისმიერი დარღვევისთვის, რომელიც უკვე მოხდა.
საშუალებების სახეები
ადამიანის უფლებების დარღვევისგან დაცვის ეფექტური საშუალებების მრავალი სახეობა არსებობს. ყველაზე ხშირად, როდესაც ადამიანის უფლებების დარღვევა აღიარებულია სასამართლოების ან სხვა ორგანოების მიერ, რომლებიც პასუხისმგებელნი არიან ამ დარღვევის გამოსწორებაში, ისინი აწესებენ ფულად კომპენსაციას. ეს განსაკუთრებით ეხება იმ შემთხვევაში, თუ თქვენი უფლებების დარღვევამ ასევე გამოიწვია თქვენი შემოსავლის, ქონების დაკარგვა ან სხვაგვარად ფულადი ზარალი.
მაგალითი თუ სასამართლომ აღიარა, რომ თქვენ უკანონოდ დააკავეს და გარდა მორალური ტანჯვისა, ამან ასევე გამოიწვია თქვენი შემოსავლის დაკარგვა, თქვენ გაქვთ უფლება მიიღოთ ფულადი კომპენსაცია შემოსავლის ამ დანაკარგის დასაფარად.
ფულადი კომპენსაციის გარდა, წამალმა შესაძლოა სხვა ფორმებიც მიიღოს. თუ ადამიანის უფლებების დარღვევამ გამოიწვია მორალური ტანჯვა, ეს შეიძლება გამოსწორდეს სხვადასხვა ფორმით, როგორიცაა უფლებების აღდგენა ან ბოდიშის მოხდა. ეს ცნობილია როგორც არამატერიალური ან არამატერიალური ზიანი. ანაზღაურების ტიპი, რომელიც ყველაზე შესაფერისია, დამოკიდებულია გამოწვეული მორალური ტანჯვის სიმძიმეზე და განისაზღვრება თითოეულ შემთხვევაში.
მაგალითი საქართველოში სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის 38-ე მუხლის თანახმად, ბრალდებულს შეუძლია სამოქალაქო/ადმინისტრაციული წარმოების გზით მოითხოვოს და მიიღოს უკანონო საპროცესო მოქმედების შედეგად მიყენებული ზიანის ანაზღაურება.
ეფექტური საშუალებები საქართველოში
თუ თქვენი უფლებები დაირღვა სახელმწიფო გადაწყვეტილებებით ან ქმედებებით, შეგიძლიათ გაასაჩივროთ გადაწყვეტილება ან მიმართოთ ზემდგომ დაწესებულებას ან თანამდებობის პირს. ზოგიერთ შემთხვევაში, თქვენ ასევე შეგიძლიათ პირდაპირ მიმართოთ ადმინისტრაციულ სასამართლოს.
წაიკითხეთ მეტი ადმინისტრაციული წარმოების შესახებ.
გადაწყვეტილებებს ან ქმედებებს, რომლებიც მიიღება სისხლის სამართლის პროცესის ფარგლებში, აქვს სპეციალური გასაჩივრების პროცედურები, რომლებიც გათვალისწინებულია სისხლის სამართლის საპროცესო კანონმდებლობაში.
წაიკითხეთ მეტი სისხლის სამართლის პროცესის შესახებ.
თუ ფიქრობთ, რომ თქვენი უფლებები პირდაპირ დაირღვა კანონის დებულებით, შეგიძლიათ მიმართოთ საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს. გაითვალისწინეთ, რომ საკონსტიტუციო სასამართლო ვერ გამოიძიებს თქვენი უფლებების პოტენციურ დარღვევას, თუ თქვენ ჯერ არ ცდილობთ პრობლემის მოგვარებას ყველა ჩვეულებრივი საჩივრის მექანიზმის გამოყენებით, რომელიც ხელმისაწვდომია საქართველოს კანონმდებლობით.
წაიკითხეთ მეტი საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს შესახებ.
მას შემდეგ, რაც ამოწურავთ შიდა დაცვის საშუალებებს, თქვენ ასევე შეგიძლიათ საჩივრით მიმართოთ ადამიანის უფლებათა საერთაშორისო ან რეგიონალურ მექანიზმებს, როგორიცაა ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო ან გაეროს ადამიანის უფლებათა კომიტეტი.
წაიკითხეთ მეტი ადამიანის უფლებათა ინსტიტუტების შესახებ.