ადამიანის უფლებების ყველა შეზღუდვა კანონის შესაბამისად უნდა მოხდეს. ეს ნიშნავს, რომ სახელმწიფო მოხელეებს შეუძლიათ მიიღონ ინდივიდუალური გადაწყვეტილებები ადამიანის უფლებების შეზღუდვის შესახებ მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ ეს ნებადართულია კანონით. როგორც წესი, კანონი ასევე განსაზღვრავს, თუ რამდენად შეიძლება შეიზღუდოს ადამიანის უფლებები და რა დისკრეციის დონეს ფლობენ სახელმწიფო მოხელეები ამ გადაწყვეტილების მისაღებად.
თუმცა, ზოგიერთი კანონი არ ტოვებს ადგილს ინდივიდუალური გადაწყვეტილების მისაღებად და პირდაპირ ითვალისწინებს შეზღუდვებს, რომლებიც უნდა იქნას გამოყენებული ყველა შემთხვევაში. ამას ეწოდება ადამიანის უფლებების ზოგადი ზომები ან შეზღუდვები, რომლებიც უშუალოდ შედის კანონში. ისინი ერთნაირად გამოიყენება ყველა იმ შემთხვევაში, რომელიც ექვემდებარება კანონს, ყოველგვარი ინდივიდუალური შეფასების გარეშე.
ამ შეზღუდვებს შეიძლება ჰქონდეს სხვადასხვა ფორმა. ხშირ შემთხვევაში, ისინი საერთოდ არ უარყოფენ ადამიანის უფლებების განხორციელებას, მაგრამ განსაზღვრავენ იმ წესს ან პირობებს, რომლითაც შეიძლება განხორციელდეს უფლებების გარკვეული ასპექტები. ასეთი შეზღუდვები შეიძლება მოიცავდეს სასამართლო დოკუმენტების, საგადასახადო დეკლარაციის ან სხვა დოკუმენტების წარდგენის ვადებს, გარკვეულ პროფესიებზე წვდომის პირობებს, ხმის მიცემის ან არჩევის უფლებამოსილების ასაკობრივ შეზღუდვებს და სხვა მსგავს შეზღუდვებს.
მაგალითი პროფესიის თავისუფლად არჩევის უფლება შეიძლება შეიზღუდოს გარკვეული განათლების მიღების ან ლიცენზირების მოთხოვნით. საქართველოში პოლიციელებს, მოსამართლეებს, ექიმებს, თვითმფრინავის პილოტებს და სხვა პროფესიონალებს უნდა ჰქონდეთ მიღებული უმაღლესი განათლება და, ზოგიერთ შემთხვევაში, სპეციალური ლიცენზია თავიანთ კონკრეტულ პროფესიაში მუშაობისთვის. ეს ლიცენზია შეიძლება პერიოდულად განახლდეს კიდეც.
მიუხედავად იმისა, რომ შეზღუდვა დადგენილია კანონით და არ იძლევა სივრცეს ინდივიდუალური შეფასებისთვის, ის მაინც აუცილებელი და პროპორციული უნდა იყოს. ეს ნიშნავს, რომ კანონში შეზღუდვის მიღებისას, ფუნდამენტური უფლებების შეზღუდვის ტესტის ყველა ელემენტი, მათ შორის ლეგიტიმური მიზანი, ალტერნატიული ზომები და პროპორციულობა, გულდასმით უნდა იყოს შეფასებული.
ვინაიდან კანონით დადგენილი შეზღუდვები მოუქნელია და, როგორც წესი, ყველასთვის ერთნაირად ვრცელდება, კანონმდებელმა განსაკუთრებული ყურადღება უნდა მიაქციოს ნებისმიერ დისკრიმინაციას ან უთანასწორო მოპყრობას, რომელიც შეიძლება მოჰყვეს კანონის ერთნაირად გამოყენებას სხვადასხვა ადამიანების მიმართ. ეს შეიძლება ნიშნავდეს, რომ კანონმდებელს ზოგიერთ სიტუაციაში ზოგადი წესიდან გამონაკლისების დაყენება დასჭირდება.
მაგალითი სამოქალაქო საქმეებზე უზენაეს სასამართლოში სარჩელის შეტანის ბაჟი მინიმუმ 300 ლარია. ამგვარად, კანონმდებელმა უნდა უზრუნველყოს მექანიზმები, რომლებიც საშუალებას მისცემს ადამიანებს არახელსაყრელ სოციალურ-ეკონომიკურ სიტუაციებში, რომლებსაც არ შეუძლიათ სრული ბაჟის გადახდა, რათა მათ შეძლონ სასამართლოში წვდომა.
წაიკითხეთ მეტი ადამიანის უფლებების შეზღუდვის ტესტის შესახებ.
ზოგიერთ შემთხვევაში, კანონები ჩამოყალიბებულია როგორც ზოგადი აკრძალვები ადამიანის უფლებების ზოგიერთი ასპექტის განხორციელებაზე. ეს ასევე ზოგჯერ მოიხსენიება როგორც ადამიანის კონკრეტული უფლებების განხორციელების აბსოლუტური აკრძალვები.
მაგალითი საქართველოში, თუ პირს აქვს წინასწარ ნასამართლევი განზრახ დანაშაულის ჩადენისთვის, საჯარო მოხელედ ვერ იმუშავებს. კანონი არ ითვალისწინებს რაიმე გამონაკლისს ან პიროვნების პირადი მდგომარეობის ინდივიდუალურ შეფასებას.
ასეთ შემთხვევებში საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლო განსაკუთრებულ პასუხისმგებლობას აკისრებს კანონმდებელს, განახორციელოს შეზღუდვის კანონიერი მიზნების, აუცილებლობისა და პროპორციულობის საფუძვლიანი შეფასება.
იქ, სადაც ადამიანის უფლებების შეზღუდვა, განსაკუთრებით აბსოლუტური აკრძალვები, დადგენილია კანონით, კანონმდებელს განსაკუთრებული პასუხისმგებლობა ეკისრება საკანონმდებლო პროცესში პროპორციულობის შეფასებაზე. ეს ვრცელდება ყველა შემთხვევაზე, მიუხედავად იმისა, მიიღება თუ არა „კანონი“ პარლამენტის ან მინისტრების, ან რომელიმე სხვა სახელმწიფო ინსტიტუტის მიერ, რომელსაც უფლება აქვს მიიღოს სავალდებულო ზოგადი წესები.
როდესაც განხორციელების პროცესში არ არსებობს შეზღუდვების შერბილების ან პიროვნების ინდივიდუალურ გარემოებებთან ადაპტაციის შესაძლებლობა, საკანონმდებლო პროცესი უნდა ასახავდეს სიღრმისეულ პროპორციულობის შეფასებას, რომელიც მოიცავს ადამიანის უფლებათა შეზღუდვის ტესტის ყველა ასპექტს. ასეთი შეფასება განსაკუთრებით საფუძვლიანი უნდა იყოს იქ, სადაც შეზღუდვები აბსოლუტურია, ან როდესაც ისინი ეხება უაღრესად სადავო საკითხს, რომელიც გავლენას ახდენს ადამიანის უფლებების მნიშვნელოვან ასპექტებზე.
მაგალითი როდესაც აფასებენ კანონებს, რომლებიც კრძალავს გარკვეულ რელიგიურ ტანსაცმელს ან კანონებს, რომლებიც ართმევს ადამიანთა ჯგუფებს, როგორიცაა პატიმრები ხმის მიცემის უფლებას, სასამართლოები განსაკუთრებულ ყურადღებას აქცევენ საკანონმდებლო ისტორიას და საკანონმდებლო პროცესის ფარგლებში ადამიანის უფლებების შეფასების ხარისხს. ამიტომ, კანონმდებელმა საფუძვლიანად უნდა შეაფასოს შეზღუდვები, მათი აუცილებლობა და რა გავლენას მოახდენს ისინი სხვადასხვა ადამიანზე.
ნებისმიერ პირს, ვისი ადამიანის უფლებებიც შეიზღუდა, უფლება აქვს გაასაჩივროს ამ შეზღუდვის კანონიერება და მართებულობა. ეს უფლება ცნობილია როგორც სამართლებრივი დაცვის ეფექტური საშუალება.
ეს უფლება გარანტიას აძლევს ყველა ადამიანს, ვინც თვლის, რომ მისი უფლებები შეუზღუდავად შეიზღუდა, მიუწვდება სასამართლოს ან სხვა დამოუკიდებელ ორგანოს, რომელსაც შეუძლია განიხილოს საჩივრის ყველა ასპექტი და შესთავაზოს პრევენციული საშუალება ან მინიმუმ კომპენსაცია, თუ უფლებები უკვე დაირღვა.
მაგალითი თუ სოციალური დაზღვევის სახელმწიფო სააგენტომ უარი თქვა ავადმყოფობის შემწეობაზე, შეგიძლიათ გაასაჩივროთ ეს გადაწყვეტილება ადმინისტრაციულ სასამართლოში.
წაიკითხეთ მეტი ადმინისტრაციული სასამართლოს შესახებ.
სამართლებრივი დაცვის ეფექტიანი დაცვის უფლება ასევე ვრცელდება საკანონმდებლო შეზღუდვებზე, მათ შორის ადამიანის უფლებების განხორციელების აბსოლუტურ აკრძალვაზე. საქართველოში ასეთი გამოსავალი შეიძლება მოიძებნოს საერთო სასამართლოებში ცალკეული შემთხვევების შესაფასებლად ან საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოში, რომელიც განიხილავს კანონების შესაბამისობას ადამიანის უფლებებთან.
წაიკითხეთ მეტი ეფექტური დაცვის საშუალებისა და საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს შესახებ.