სიცოცხლის უფლება

ზოგადი პრინციპები

ზოგადად, სახელმწიფოს წარმომადგენლებს, როგორიცაა პოლიცია, სასჯელაღსრულების დაწესებულების შესაბამისი თანამშრომელი და სხვა, არ შეუძლიათ გამოიყენონ მომაკვდინებელი ძალა ყოველდღიური მოვალეობების შესრულებისას. თუმცა, ზოგიერთ გამონაკლის შემთხვევაში, ისინი შეიძლება იძულებულნი გახდნენ, გამოიყენონ ლეტალური ძალა კიდევ უფრო დიდი ზიანის თავიდან ასაცილებლად. ეს შეიძლება გამართლებული იყოს  მხოლოდ შემდეგ შემთხვევებში:

• დაიცვას სხვა პირი უკანონო ძალადობისაგან
• აღკვეთოს კანონიერად დაკავებული პირის გაქცევა
• ჩაახშოს ბუნტი ან აჯანყება

მაგალითი დაწესებულების თანამშრომელმა შეიძლება გამოიყენოს იარაღი იმ პირის წინააღმდეგ, რომელიც ცდილობს ციხიდან გაქცევას და შეიძლება საფრთხე შეუქმნას სხვა ადამიანებს. 

ამასთან, დაწესებულების თანამშრომელს არ აქვს უფლება, გამოიყენოს იარაღი იმ პირის წინააღმდეგ, რომელიც უარს ამბობს სხვა ადგილას გადაყვანაზე, მაგრამ საფრთხეს არ უქმნის სხვის სიცოცხლეს ან ჯანმრთელობას.

მნიშვნელოვანია ადამიანის განზრახ მკვლელობა ან სიცოცხლის მოსპობა დანაშაულია.
ლეტალური ძალის გამოყენების პროცედურა განსაზღვრული უნდა იყოს ეროვნული კანონმდებლობით და სახელმწიფოს წარმომადგენლებმა მკაცრად უნდა დაიცვან ეს წესები.

შეფასების კრიტერიუმები

სასიკვდილო ძალის გამოყენება შეიძლება მხოლოდ იქ, სადაც ის აბსოლუტურად აუცილებელია და მკაცრად პროპორციულია იმ საფრთხისა, რომელსაც პატიმარი ქმნის. თუ ძალის გამოყენებამ გამოიწვია ვინმეს სიკვდილი, სახელმწიფომ უნდა დაამტკიცოს, რომ:

• არსებობდა ზემოთ ნახსენები რომელიმე ლეგიტიმური მიზანი
• არ არსებობდა სხვა ქმედითი საშუალებები სიტუაციის მოსაგვარებლად
• მომაკვდინებელი ძალის გამოყენება იყო ჩადენილი დანაშაულისა და პირის მიერ წარმოქმნილი საფრთხის პროპორციული (მაგალითად, იარაღი არ იყო გამოყენებული მხოლოდ იმის აღსაკვეთად, რომ ვინმეს არ დაერტყა სხვა ადამიანისთვის, არამედ გამოყენებული იყო იმ პირის წინააღმდეგ ვინც კანონიერი დაკავებისგან თავის დაღწევას ცდილობდა და სერიოზულ ზიანს აყენებდა სხვას)

სახელმწიფოს შეიძლება დაეკისროს პასუხისმგებლობა მიუხედავად იმისა, მისმა წარმომადგენელმა ეს ქმედება განზრახ ჩაიდინა თუ არა. ამიტომ, ეს გადაწყვეტილება მხოლოდ უკიდურეს შემთხვევებში, განსაკუთრებული სიფრთხილით, სათანადო დაგეგმვის შემდეგ და არსებული რისკების გათვალისწინებით უნდა იქნას მიღებული.

თუ სახელმწიფო არ დაიცავს ამ წესებს, რაც გამოიწვევს ვინმეს სიცოცხლის ხელყოფას, ეს დაარღვევს  სიცოცხლის უფლებას.

როდესაც სახელმწიფო ორგანოებმა იციან ან უნდა იცოდნენ, რომ ვიღაცის სიცოცხლეს რეალური საფრთხე ემუქრება, მათ უნდა მიიღონ ყველა საჭირო და გონივრული ზომა ამ რისკის თავიდან ასაცილებლად.

[მაგალითი] პოლიციამ ან ციხის თანამშრომლებმა უნდა გაიყვანონ პატიმარი საკნიდან, თუ სხვა მსჯავრდებულების მიერ მისი სიცოცხლის ხელყოფის რეალური რისკი არსებობს. 

საპატიმროში მყოფი ნებისმიერი პირის გარდაცვალების ფაქტზე პასუხისმგებლობა სახელმწიფოს ეკისრება. 

[მაგალითი] თუ დაკავებული სერიოზულად დაშავდა ან აღენიშნებოდა სუიციდის ნიშნები, მაგრამ არ მიეცა სამედიცინო სერვისებით სარგებლობის საშუალება, რის შედეგადაც გარდაიცვალა, ეს, სავარაუდოდ, იქნება სახელმწიფოს მხრიდან სიცოცხლის დაცვის ვალდებულების დარღვევა.

სიცოცხლის უფლების დასაცავად ხელისუფლებამ უნდა მიიღოს ყველა გონივრული ზომა საფრთხის განჭვრეტის და მოსალოდნელი რისკების თავიდან ასაცილებლად.

სპეციალური საგამოძიებო სამსახური ვალდებულია, სათანადოდ გამოიძიოს ციხეში პატიმრის გარდაცვალების ნებისმიერი შემთხვევა. მიუხედავად იმისა, რომ ამ სიტუაციებში გარდაცვალებაზე შეიძლება უშუალოდ სახელმწიფო არ იყოს პასუხისმგებელი, მან სათანადოდ უნდა გამოიძიოს ფაქტი და გაარკვიოს, არის თუ არა ვინმე პასუხისმგებელი პირის გარდაცვალებაზე.

გამოძიება უნდა იყოს საფუძვლიანი, დამოუკიდებელი და ეფექტური.

თუ სახელმწიფო სათანადოდ ვერ გამოიძიებს ფატს, ეს ჩაითვლება სიცოცხლის უფლების დარღვევად.